Μονή λαζαριστών - Από τη Ρωσία στη Θεσσαλονίκη

Είναι πολύ γνωστή η σημασία και η συμβολή των Ρώσων πρωτοπόρων καλλιτεχνών στην παγκόσμια ιστορία της τέχνης. Θα μπορούσαμε, με δύο λόγια, να πούμε ότι παράλληλα με τα μοντερνιστικά κινήματα, της avant-garde και του πειραματισμού, όπως εμφανίστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου, αλλά και με τις πειραματικές εκφάνσεις της τέχνης στη Γερμανία, με τη Bauhaus, η ρωσική πρωτοπορία έκανε μια μεγάλη στροφή στην εξέλιξη της τέχνης παγκοσμίως.

Όλα ξεκίνησαν από μια ομάδα καλλιτεχνών που βρήκαν υποστήριξη σε ένα βιομήχανο, η εταιρεία του οποίου κατασκεύαζε βαγόνια τραίνου. Η φάρμα αυτού του μέντορα ήταν ο χώρος που μπορούσαν να πειραματιστούν. Όλα είχαν ξεκινήσει λίγο πριν να φύγει ο 19ος αιώνας, τότε και στη τσαρική Ρωσία είχαν αρχίσει οι πρώτοι πειραματισμοί στην τέχνη, στη ζωγραφική, στη λογοτεχνία και στο θέατρο. Στην τέχνη και στη διανόηση δεν υπάρχει παρθενογένεση. Όλα έχουν ένα σημείο εκκίνησης και μια αιτία που γεννά την έκφανση της μορφής της τέχνης που εμφανίζεται και αμφισβητεί μια παλιότερη.

Στη ρωσική τέχνη είχαμε, ίσως για πρώτη φορά, τη ριζική ανατροπή τόσο στη φόρμα όσο και στο περιεχόμενο της τέχνης. Οι επιρροές των Ρώσων καλλιτεχνών έρχονται κυρίως από την Ευρώπη. Οι καλλιτεχνικές προτάσεις που μεταφέρονται στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Ρωσίας, μέσω εξειδικευμένων και πολύ σοβαρών περιοδικών, θα είναι η πρώτη ύλη για την επεξεργασία που θα ακολουθήσει και θα δώσει μια άλλη έκφανση στην πορεία της τέχνης, έτσι όπως την ξέρουμε μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα.

Στη ρωσική πρωτοπορία δεν έχουμε μόνο την ανάπτυξη ενός τμήματος του καλλιτεχνικού κόσμου, για παράδειγμα της λογοτεχνίας, αλλά αναπτύχθηκε το σύνολο του καλλιτεχνικού στερεώματος. Η λογοτεχνία, η ζωγραφική, η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, το θέατρο και ο κινηματογράφος αναπτύχθηκαν τόσο που τότε η ανάπτυξη του φορμαλισμού έδωσε μια νέα τροπή στην καλλιτεχνική έκφραση. Οι καλλιτέχνες στην αρχή είχαν έρθει σε άμεση αντιπαράθεση με την Ακαδημία Τεχνών της Μόσχας, δέχονται την αμφισβήτηση των καθιερωμένων καλλιτεχνών και ιδρύουν, αργότερα την Ακαδημία Τεχνών της Αγίας Πετρούπολης, η οποία, σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα επισκίασε αυτή της Μόσχας.

Η τέχνη, έτσι όπως αναπτύχθηκε από τους καλλιτέχνες της ρωσικής πρωτοπορίας, προείδε τη ρωσική επανάσταση, την ανάπτυξη των ιδεών και την κατάκτηση αυτών των αντιλήψεων από το λαό, η τέχνη κάνει πιο εύκολη την πρόληψη αυτών των επαναστατικών ιδεών από το λαό που συμμετέχει, ως κοινό, και κάνει κτήμα του αυτά τα κομμάτια της αφήγησης που είναι συνέχεια της καλλιτεχνικής παράδοσης της χώρας τους.

Από τις 19 Φεβρουαρίου μέχρι τέλη Μαΐου 2010, το κοινό της Θεσσαλονίκης θα μπορεί να δει τα έργα των καλλιτεχνών που παρήχθησαν από το 1900 μέχρι το 1915, με τίτλο «Το δόκανο των δικαστών», εμπνευσμένο από το πρώτο βιβλίο-μανιφέστο του ρωσικού φουτουρισμού. Η έκθεση θα γίνει στη Μονή Λαζαριστών, στη Σταυρούπολη. Η Μαρία Τσαντσάνογλου, επιμελήτρια της έκθεσης, σημειώνει ότι «τα φουτουριστικά βιβλία, ένας μεγάλο κεφάλαιο της ρωσικής πρωτοπορίας, εκδίδονται με κυβιστική και πριμιτιβιστική εικονογράφηση, με τυπογραφικούς πειραματισμούς, γεγονός που αποτελεί ένα ακόμα δείγμα των προθέσεων των καλλιτεχνών της πρωτοπορίας για σύνθεση των τεχνών και ριζική αναθεώρηση των κωδίκων αναπαράστασης και επικοινωνίας με το κοινό τους».

Η έκθεση έχει έργα από τη συλλογή Κωστάκη, η οποία υπάρχει στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, πολλά από αυτά δεν έχουν παρουσιαστεί στο κοινό. Συνοδεύεται από εκδόσεις της περιόδου του ρωσικού κυβοφουτουρισμού, με επίκεντρο τα πρώτο μανιφέστο των Ρώσων φουτουριστών που κυκλοφόρησε το 1910 και είχε τίτλο «Το δόκανο των δικαστών» («Sadok sudei»). Το 1913 κυκλοφόρησε η δεύτερη ανθολογία με τον ίδιο τίτλο. Στην έκθεση αυτή θα διοργανωθούν προβολές ταινιών, κύκλοι διαλέξεων, από το Μάρτιο μέχρι τον Απρίλιο, και ειδικά αφιερώματα στα 80 χρόνια από το θάνατο του Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι.

Γιάννης Φραγκούλης
ΜΟΝΗ ΛΑΖΑΡΙΣΤΩΝ - ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΣΙΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ